Yeni nəsil, yeni çağırışlar: Azərbaycan gənclərinin təhsil və iş bazarına inteqrasiyası

Təhsil islahatları, gənclərin gələcəyi və “beyin axını”nın qarşısının alınması yolları

presstvaz Azərbaycan xəbər portalı Analitik Məqalətəni təqdim edir

Azərbaycan Respublikasının gənclər siyasəti müstəqillik dövründən bəri dövlət strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri kimi formalaşıb. 1999-cu ildə qəbul olunmuş “Dövlət Gənclər Siyasəti haqqında” Qanun, eləcə də sonrakı illərdə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Gəncliyi 2017–2025-ci illərdə” Dövlət Proqramı ölkədə gənclərin təhsil, məşğulluq və ictimai fəallıq sahəsində inkişafına hüquqi baza yaradıb.

presstvaz Azərbaycan xəbər portalı bildirir ki, 2025-ci ilə doğru dövlətin prioritet istiqaməti — təhsilin keyfiyyətini yüksəltməklə gənclərin bilik və bacarıqlarını əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşdırmaqdır.

Təhsil sistemində islahatlar və yeni mərhələ

Azərbaycan Respublikasının Təhsil Qanununa (2009-cu il, son dəyişikliklər 2023) əsasən, ölkədə təhsilin məqsədi yalnız bilik vermək deyil, həm də müasir dövrün texnoloji və sosial tələblərinə cavab verən vətəndaş yetişdirməkdir.

Son illər həyata keçirilən islahatlar bu məqsədə istiqamətlənib:

Rəqəmsal təhsil layihələri (“Virtual məktəb”, “STEAM təhsili” proqramı);
Yeni kurikulum modeli – yaradıcı və tənqidi düşünməyə əsaslanan dərs metodikaları;
Müəllimlərin sertifikatlaşdırılması və stimullaşdırılması mexanizmləri;
“Xaricdə təhsil” proqramlarının 2022–2030-cu illər üçün yeni mərhələsi.

Bu proqram çərçivəsində dövlət hesabına ildə təxminən 400–450 tələbə dünyanın 30-dan çox ölkəsində ali təhsil almaq imkanı qazanır. Məqsəd təkcə beynəlxalq təcrübə əldə etmək deyil, həmin gənclərin ölkəyə qayıdaraq milli inkişaf prosesinə qoşulmasıdır.

Lakin praktiki vəziyyətdə bir sıra çətinliklər qalmaqdadır — diplomların tanınması, peşə uyğunluğu və yerli əmək bazarında işə inteqrasiya prosesində gənclərin qarşılaşdığı bürokratik və struktur problemlər hələ də mövcuddur.

İş bazarına inteqrasiya və məşğulluq problemləri

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 2025-ci ilin 9 ayına dair hesabatına əsasən, 15–29 yaş arası gənclərin işsizlik səviyyəsi 10,6 faiz təşkil edir. Bu göstərici ümumi işsizlik səviyyəsindən təxminən iki dəfə yüksəkdir.

Gənclər arasında iş tapmaqda əsas problemlər:

Təhsil proqramlarının əmək bazarının real tələblərinə tam uyğun olmaması;
Təcrübə və staj imkanlarının məhdudluğu;
Özəl sektorun gənclərin ilk iş təcrübəsinə marağının azlığı;
Dövlət müəssisələrində kadr seçiminin uzunmüddətli prosedurları.

Buna baxmayaraq, “Gənclərin məşğulluq strategiyası (2023–2027)” sənədinə əsasən, növbəti illərdə bu problemlərin aradan qaldırılması üçün bir sıra hüquqi və institusional tədbirlər planlaşdırılıb. Bu tədbirlər sırasında “Startap Gənclər Mərkəzi”, “Gənclər üçün Peşə Təlimi Platforması” və “Dövlət-özəl əməkdaşlığı çərçivəsində təcrübə proqramları” xüsusi yer tutur.

“Beyin axını” və ölkədə qalma meyilləri

Son illərdə “beyin axını” — yəni gənc mütəxəssislərin xaricdə qalmaq meyli — Azərbaycanda da diqqət çəkən sosial məsələdir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2024-cü ildə təxminən 6800 azərbaycanlı gənc xaricdə ali təhsil alıb, onların təxminən 38 faizi təhsil bitdikdən sonra xaricdə işləməyə qərar verib.

Ekspertlər bu tendensiyanın əsas səbəblərini belə izah edir:

xaricdə əməkhaqlarının və iş şəraitinin daha cəlbedici olması;
elmi-tədqiqat imkanlarının məhdudluğu;
ölkədə bəzi ixtisas sahələrinin inkişaf tempinin zəifliyi.

Lakin bu istiqamətdə dövlət tərəfindən hüquqi mexanizmlər də gücləndirilir. 2022-ci ildə imzalanmış Prezident Fərmanına əsasən, “Xaricdə təhsil almış gənclərin ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyası üzrə Fəaliyyət Planı” təsdiq edilib. Həmin plan çərçivəsində “Qayıdan Gənclər” adlı pilot layihə artıq icraya başlayıb və 2025-ci ilin sonuna qədər 500 gəncin dövlət və özəl sektorda işlə təmin olunması nəzərdə tutulur.

Analitik nəticə və gələcəyə baxış

Azərbaycan gənclərinin təhsili və iş bazarına inteqrasiyası məsələsi artıq yalnız sosial deyil, strateji milli prioritet kimi qiymətləndirilir. Təhsil siyasətinin qanunvericilik bazası güclüdür, lakin icra mexanizmlərinin çevikləşdirilməsi vacibdir.

presstv.z-ın analitik qənaətinə görə:

Təhsil proqramları mütləq əmək bazarına bağlı olmalıdır;
Xaricdə təhsil alan gənclərin ölkəyə qayıdışı üçün maddi və mənəvi stimullar artırılmalıdır;
İnnovasiya və tədqiqat mühitinin gücləndirilməsi “beyin axını”nın qarşısını almağın əsas vasitəsidir;
Dövlət və özəl sektor əməkdaşlığı çərçivəsində gənclərə təcrübə imkanları genişləndirilməlidir.

Gənclər Azərbaycanın gələcəyidir. Onların təhsili, iş imkanları və sosial rifahı dövlət siyasətinin mərkəzində qalarsa, bu, yalnız fərdi uğurları deyil, bütün ölkənin intellektual və iqtisadi inkişafını təmin edəcək.