Məktəbəqədər təhsildə normativ maneələr və özəl sektorun rolunun zəruriliyi

Uşaqların təhsildən kənarda qalması problemi Azərbaycanın sosial inkişaf gündəliyində mühüm yer tutur. Mövcud statistikaya əsasən, təxminən 390 min uşaq məktəbəqədər təhsildən kənarda qalır. Bu rəqəm, cəmiyyətin gələcək insan kapitalına ciddi təsir göstərən sosial-iqtisadi problemin göstəricisidir. Problemin əsas səbəblərindən biri uşaq bağçalarının sayının az olması və bu sahəyə özəl investisiyaların cəlb edilməsindəki çətinliklərdir.

2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən verilən göstərişə əsasən, yeni tikilən yaşayış binalarının altında uşaq bağçalarının açılması təşviq edilməli idi. Lakin bu təşəbbüsün geniş miqyasda reallaşmamasının əsas səbəbi, mövcud normativ-hüquqi çərçivədəki bürokratik maneələr və 171 saylı Nazirlər Kabineti qərarı ilə müəyyən edilən sərt tələblərdir.

Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illər üçün Sosial-İqtisadi İnkişaf Strategiyasında məktəbəqədər təhsilin inkişafı ayrıca prioritet kimi müəyyən edilib. Sənədə əsasən, 2026-cı ilin sonuna qədər məktəbəqədər təhsilə cəlb olunan uşaqların sayının 50 faiz artırılması nəzərdə tutulur. Bu, təxminən 100 min uşağın əlavə olaraq təhsilə cəlb edilməsi deməkdir. Lakin mövcud normativ məhdudiyyətlər bu məqsədə nail olmağa real imkan vermir. Mövzu ilə bağlı təhlil təhsil idarəetməsi üzrə ekspert Rasif Dünyamalıyev tərəfindən aparılır.

171 saylı qərarın məzmunu və mənşəyi

Nazirlər Kabinetinin 3 avqust 2012-ci il tarixli 171 saylı qərarı “Təhsil müəssisələrinin tikintisinə, maddi-texniki təchizatına dair vahid normalar”ı müəyyən edir. Bu qərar, əslində, 1987-ci ildə SSRİ-nin Gosstroy qurumu tərəfindən qəbul edilmiş 49/86 saylı tikinti normativinə əsaslanır. Yəni, müasir Azərbaycan reallığına deyil, sovet plan iqtisadiyyatına uyğunlaşdırılmış prinsiplərə söykənir.

Sovet dövründə bütün təhsil müəssisələri dövlət tərəfindən inşa edilirdi və özəl sektor anlayışı mövcud deyildi. Bu səbəbdən, qərarda yer alan normalar yalnız dövlətin böyük sahələr üzərində tikinti aparmaq imkanlarını nəzərə alırdı. Məsələn, həmin normativə əsasən, hər uşaq üçün 35 kvadratmetr torpaq sahəsi ayrılmalıdır. Bu o deməkdir ki, 100 uşaqlıq bağça üçün 3500 kvadratmetr torpaq sahəsi tələb olunur. Müasir şəhər mühitində, xüsusilə yeni tikililərin həyətində belə bir sahənin ayrılması real deyil.

Lisenziyalaşma prosesi və bürokratik əngəllər

Lisenziya almaq istəyən sahibkarlar bu normativlərlə üzləşirlər. Lisenziya komissiyası Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən yaradılır və tərkibində İqtisadiyyat Nazirliyinin nümayəndəsi olsa da, əsas qərarverici orqan Elm və Təhsil Nazirliyidir. Bu, prosesi strateji deyil, daha çox inzibati və bürokratikyönümlü baxış bucağından idarə edir.

Lisenziya üçün tələb olunan şərtlər arasında torpaq sahəsi ilə bağlı tələblər xüsusi yer tutur. Normativə görə, uşaq bağçasının müstəqil torpaq sahəsi olmalıdır və bu sahə 1.5 metr hündürlüyündə hasarla əhatələnməlidir. Həmçinin, hər yaş qrupu üçün ayrıca oyun meydançası, kölgəlik, idman sahəsi və yaşıllıq zonası nəzərdə tutulur. Bu şərtlər yeni tikililərin altında açılan bağçalar üçün praktiki cəhətdən mümkün deyil.

Bundan başqa, komissiya torpaq sahəsinin mülkiyyətinə və ya istifadəsinə dair notarial qaydada bağlanmış müqavilə tələb edir. Halbuki, MTK-ların (mənzil-tikinti kooperativlərinin) torpaq üzərində tam mülkiyyət hüquqları olmadığından bu tələbin yerinə yetirilməsi əksər hallarda qeyri-mümkündür. Nəticədə sahibkar müxtəlif instansiyalar arasında illərlə sürən bürokratik prosedurlarla üz-üzə qalır.

Normativlərin daxili tələbləri və iqtisadi uyğunsuzluq

Mövcud normativlərə görə, bağçanın binasında hər yaş qrupu üçün ayrıca otaqlar, yataq otaqları, sanitar qovşaqlar, idman və musiqi zalları, geniş mətbəx, çamaşırxana və anbarlar olmalıdır. Məsələn, 100 uşaqlı bağça üçün bu tələblər təxminən 1000 kvadratmetrdən çox sahə tələb edir. Halbuki, real bazar şəraitində özəl sektorun 600 kvadratmetrlik sahədə keyfiyyətli xidmət göstərməsi mümkündür.

Bu fərq iqtisadi baxımdan ciddi uyğunsuzluq yaradır. Özəl sektor üçün 1000 kvadratmetrlik obyektin icarəsi və təchizatı iqtisadi cəhətdən qeyri-səmərəlidir, bu da yeni investisiyaların qarşısını alır.

Təhlil və beynəlxalq təcrübə

Sovet dövründən qalan bu normativlər dövlət inhisarçılığı prinsiplərinə əsaslanır, halbuki müasir iqtisadi sistemdə dövlət və özəl sektor tərəfdaşlığı zəruridir. Rusiyanın özündə belə, bu normativlər son illərdə xeyli yumşaldılıb, bazar reallıqlarına uyğunlaşdırılıb. Azərbaycanda isə həmin tələblər hələ də sərt şəkildə tətbiq olunur, bu da özəl sektorun marağını azaldır.

Nəticədə, lisenziyasız uşaq bağçalarının sayı artır, çünki sahibkarlar normativləri ödəyə bilmədikləri üçün rəsmi lisenziya ala bilmirlər. Bu müəssisələr nəzarətdən kənarda qalır və dövlət təhsil sisteminə inteqrasiya olunmur. Belə vəziyyət həm təhsilin keyfiyyətinə nəzarəti zəiflədir, həm də uşaqların təhlükəsizliyi və sağlamlığı baxımından risklər yaradır.

Normativlərlə bağlı təkliflər və nəticə

Məsələnin həlli üçün bir neçə əsas istiqamət təklif olunur:

1) 171 saylı qərarın yenidən işlənməsi – normativlər müasir şəhər mühitinə və real bazar şəraitinə uyğunlaşdırılmalıdır.

2) Uşaq bağçalarının iki kateqoriyaya bölünməsi:

1. Uyğunlaşdırılmış bağçalar – yeni tikililərin birinci və ikinci mərtəbələrində fəaliyyət göstərən, 90-a qədər uşaq qəbul edən bağçalar üçün daha çevik tələblər tətbiq edilməlidir.

2. Birtipli bağçalar – sıfırdan tikilən, 100 və daha çoxuşaqlı müəssisələr üçün geniş normativlər qorunub saxlanıla bilər.

3) İqtisadiyyat Nazirliyinin prosesə rəhbərliyi – məktəbəqədər təhsil yalnız sosial deyil, həm də iqtisadi məsələdir. Bu səbəbdən, normativlərin tənzimlənməsində iqtisadi baxış əsas götürülməlidir.

4) Özəl sektorun stimullaşdırılması – vergi güzəştləri, sadələşdirilmiş lisenziya prosesi və investisiya təşviqləri vasitəsilə özəl sahibkarların bu sahəyə marağı artırılmalıdır.

Belə islahatlar həyata keçirildiyi təqdirdə, 2026-cı ilə qədər məktəbəqədər təhsilə cəlb olunan uşaqların sayını 50 faiz artırmaq məqsədinə real şəkildə çatmaq mümkündür. Bu, təkcə sosial siyasət deyil, həm də Azərbaycanın gələcək insan kapitalına qoyulan strateji investisiyadır.

Məktəbəqədər təhsil sahəsində mövcud bürokratik əngəllər və sovet dövründən qalma normativlər, həm dövlətin müəyyən etdiyi strateji məqsədlərə, həm də cəmiyyətin inkişaf dinamikasına ziddir. Problemin aradan qaldırılması üçün normativ-hüquqi islahatlar, özəl sektorun dəstəklənməsi və idarəetmə strukturunda çeviklik tələb olunur.

Əgər bu addımlar atılmasa, 390 min uşaq yenə də təhsildən kənarda qalacaq və ölkənin sosial-iqtisadi inkişaf potensialı tam reallaşa bilməyəcək. Bu, yalnız təhsil sahəsinin deyil, Azərbaycanın gələcəyinin əsas məsələlərindən biridir.