Antarktida çat verir: Buzun altında 175 milyon illik nəhəng qaya kütləsi aşkarlandı

Buzun altında 175 milyon illik nəhəng qaya kütləsi

presstvaz mövzu ilə məqaləni təqdim edir

       Yer kürəsi haqqında hər şeyin məlum olduğunu düşündüyümüz anda təbiət yenə də insanı təəccübləndirir. Alimlər Antarktida buzlaqlarının altında – planetin ən qədim sirrlərini gizlədən dərin qatlarda – nəhəng qranit lövhə kəşf ediblər. Onun sahəsi təxminən Uelsin yarısına bərabərdir. Bu tapıntı təkcə geoloji bir sirlə bağlı illərlə davam edən suallara cavab vermir, həm də buzlaqların dünya okeanının səviyyəsinə təsirini daha yaxşı anlamağa kömək edir.

Buzun altında “yatmış titan”

       Qərbi Antarktida uzun illər elmi xəritələrdə “ağ ləkə” kimi qalırdı. Buzun kilometrlərlə qalın təbəqəsi altında qədim süxurlar gizlənirdi və yalnız müasir texnologiyalar bu dərinliklərə baxmağa imkan verirdi. Böyük Britaniya Antarktika Xidməti tədqiqatçılarının inadkar səyləri nəhayət nəticə verdi.

Hər şey Qudzon dağlarının zirvələrində tapılan qəribə çəhrayı daşlardan başladı. Qaranlıq bazalt süxurlar arasında bu daşlar kəskin fərqlənirdi. Alimlər onların haradan gəldiyini anlamırdılar. Analizlər göstərdi ki, bu daşlar çox daha böyük və qədim bir strukturun parçalarıdır.

175 milyon illik sirr

       Radioizotop analizlər nəticəsində süxurların yaşı təxminən 175 milyon il olduğu müəyyənləşdi — bu, ətrafdakı digər qayalardan on milyonlarla il qədimdir. Belə yaş fərqi alimlərə düşündürdü ki, buzun altında qədim materik qabığının bir hissəsi gizlənə bilər.

Araşdırma üçün aerogravimetrik çəkiliş – Yer cazibə sahəsindəki kiçik dəyişiklikləri ölçən texnologiya – tətbiq edildi. Nəticədə Payn-Aylend buzlağı ərazisində anomaliyalar qeydə alındı və əvvəllər elmə məlum olmayan nəhəng yeraltı massiv “xəritələndi”.

Qranit nəhəngi

       Tədqiqat nəticələri gözləntiləri aşdı: Qərbi Antarktida buzlağının altında uzunluğu 100 km-ə, qalınlığı isə 7 km-ə çatan böyük qranit lövhə yerləşir. Bu, sadəcə bir qaya deyil — Yer tarixinin qədim dövrlərindən qalma kontinental qabıq parçasıdır.

Alimlərin fikrincə, bu tapıntı Antarktidanın quruluşu barədə yeni məlumat verir və buz, qaya və okean arasındakı qarşılıqlı əlaqəni anlamağa kömək edir.

Planetin gələcəyi üçün əhəmiyyəti

       Bu kəşf yalnız geologiya üçün deyil, iqlim elmi üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Payn-Aylend buzlağı Antarktidadakı ən sürətlə əriməkdə olan buzlaqdır. Onun əriməsi qlobal okean səviyyəsinin artımına ciddi təsir göstərir.

Qranit təbəqənin möhkəm strukturu buzlağın hərəkətinə və ərimə sürətinə birbaşa təsir edir. Məsələn, qranit sərt və sıx material olduğuna görə buzun sürüşməsini çətinləşdirir və beləliklə, bəzi sahələrdə əriməni yavaşladır.

       Bu məlumatlar iqlim modellərində istifadə olunaraq, gələcəkdə dəniz səviyyəsindəki dəyişikliklərin daha dəqiq proqnozlaşdırılmasına imkan verəcək.

Alimlər buzun altını necə “görür”?

• Aerogravimetriya – Yer cazibə sahəsindəki dəyişiklikləri ölçərək süxur sıxlığını müəyyənləşdirir.

• Radar skaneri – buzun altındakı relyefin xəritəsini çıxarır.

• İzotop analizi – süxurların yaşını təyin edir.

• Geoloji müqayisə – kəşf olunan süxurları digər materiklərlə əlaqələndirir.

Bu üsullar alimlərə planetin dərinliklərini “buzun əriməsinə ehtiyac olmadan” öyrənməyə şərait yaradır.

Gizlənmiş qədim materiklər?

       Tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, Payn-Aylend buzlağının altındakı bu nəhəng lövhə tək deyil. Antarktida buzlaqlarının altında qədim Qondvana materikindən qalan digər qranit massivləri də gizlənə bilər. Bu, Yer tarixinin və qədim iqlim proseslərinin daha dərindən anlaşılmasına yol açacaq.

Bu kəşf Antarktidanın yalnız “buz və külək diyarı” olmadığını bir daha sübut etdi. Minlərlə kvadrat kilometr sahəni əhatə edən bu qədim qranit plitə həm Yer tarixinin, həm də onun gələcəyinin açarını özündə daşıyır.

       Alimlərə görə, buzlaqların altındakı bu cür sərt strukturlar onların hərəkət dinamikasını müəyyən edir və nəticədə iqlim dəyişikliklərinin qlobal təsirinin dəyərləndirilməsində mühüm rol oynayır.

presstvaz xəbər verir ki, Antarktida altında 175 milyon illik “yatan titan”ın tapılması geologiya və iqlim elmi üçün yeni bir dövrün başlanğıcı ola bilər.

Rəşad  CƏFƏRLİ,

Mənbə: Presstv.az – Azərbaycan xəbər portalı

“Presstv”az  – Azərbaycanın etibarlı informasiya mənbəyi.