Lirik-Psixoloji Səhnənin Qoruyucusu: Xalq Artisti Tofiq Kazımovun ölümünün 45 ili

Rejissorun yaradıcılıq yolu, milli teatrımıza töhfələri və müasir səhnənin borcu

       Səhnəni canlı orqanizmə, aktyoru isə bu orqanizmin ürəyinə çevirən azsaylı rejissorlarımızdandır Tofiq Kazımov. 2 avqust 1980-ci il tarixində faciəvi avtobus qəzası ilə yarımçıq qalan ömrünün üzərindən artıq 45 il keçir. Lakin Azərbaycan teatrının lirik-psixoloji xəttini formalaşdıran sənətkarın adı təkcə xatirələrdə deyil, bu gün də səhnə palitrasının bədii, fəlsəfi və ritmik kodlarında yaşayır.

Kök və başlanğıc: ailə, müharibə, ilk səhnə təcrübəsi

       1923-cü il yanvarın 14-də Bakıda, şair Səməd Mənsurun ailəsində dünyaya göz açan Tofiq Kazımov uşaqlıqdan estetik mühitin içində böyüdü. Yeddiillik təhsildən sonra Teatr Məktəbinə daxil olan gəncin taleyi Böyük Vətən müharibəsində yaralandıqdan sonra da səhnə ilə kəsişdi: 1943-cü ildə ordudan tərxis olunaraq Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının truppasına qoşuldu və burada obrazının emosional dərinliyi ilə seçilən aktyor kimi ilk addımlarını atdı.

Moskva illəri və poetik-psixoloji məktəbin sarsılmaz təməli

       1945-1951-ci illərdə Ümumittifaq Teatr Sənəti İnstitutunda (GİTİS) ali rejissor təhsilini alan Kazımov Stanislavski sistemini Qərb modernizmi ilə sintez etməyi öyrəndi. Elə bu illərdə onun yaradıcılığında gələcək “lirik-psixoloji teatr” anlayışının konturları görünməyə başladı: xarakterin daxili monoloqunu səhnənin ritmik həllinə çevirmək.

Milli Dram Teatrında yeni nəfəs

Mühüm quruluşlar

• “Antoni və Kleopatra”, “Hamlet”, “Fırtına” – Şekspirin metronomik dramaturgiyasına Qafqaz duyğusallığı qatdı.

• “Ölülər” – Cəlil Məmmədquluzadənin satirik dili ilə 60-cı illərin sosial ironiya ovqatını uzlaşdırdı.

• “Sən həmişə mənimləsən”, “Məhv olmuş gündəliklər” – İlyas Əfəndiyevin nəsrindəki lirik intonasiyanı səhnə plastikasına çevirdi.

       Bu tamaşalarda XX əsrin texnoloji sürətini, qlobal siyasi gərginliyini, şəhər həyatının dinamikasını aktyor hərəkətlərinin ritmində kodlaşdıran Kazımov üçün final anı xüsusi estetika daşıyırdı: pyes bitirdi, lakin səhnə hələ “nəfəs alırdı”.

Formaya gətirilən yeniliklər

• Mizansxətin kinetikası – dekoru statik konstruksiya yox, dinamik partnyor kimi işlətmək;

• İşıq dramaturgiyası – psixoloji pik nöqtələri keçiddə gizlətmək, tamaşaçı gözünü narrativdən gerçəklik hissinə kökləmək;

• Musiqili faktura – səhnə arxası orkestri yerli muğam intonasiyaları ilə dialoqa çıxarmaq.

Pedoqoji və elmi irs

       Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda dərs dediyi illərdə o, aktyor yaradıcılığını “üçölçülü düşüncə” modeli kimi təqdim etdi: obrazın mətnaltı enerjisi, partnerlə psixoloji rezonans və zal ilə empatiya körpüsü. “Çağırış”, “İşıqlı yollarda”, “Qoçaq Polad” kimi pyesləri və yüzdən çox elmi-tənqidi məqaləsi həm praktiki, həm nəzəri müstəvidə milli teatrın metodoloji xəritəsini genişləndirdi.

Varislik və çağdaş məsuliyyət

       Tofiq Kazımovun vaxtsız gedişi lirik-psixoloji məktəbin institusionallaşmasını yarımçıq qoydu. Amma onun tələbələri – Azər Paşa Nemət, Vaqif Əsədov və başqaları – bu xəttin müasir səhnədə yaşamasına zəmin yaradıb.
Mədəniyyət Nazirliyinin 45 illik yubiley münasibətilə Kazımovun arxiv fondunu rəqəmsallaşdırmaq planları, həmçinin “Ölülər”in virtual-reallıq texnologiyaları ilə yenidən quruluşu ideyası, sənətkarın irsini yeni nəsillə dialoqa hazırlayır.

       Tofiq Kazımov təkcə rejissor imzası deyil, Azərbaycan teatrının qlobal estetik prosesə qoşulma manifestidir. Onun zirvəsində dayandığı lirik-psixoloji məktəb bu gün də yeni quruluş həvəsini, sürət-təfəkkür harmoniyasını axtaran hər bir rejissor üçün bələdçi rolunu oynayır. Ölümsüzlük də elə buradadır: səhnə yaşadıqca, Kazımovun nəfəsi o səhnədədir.

  E Cəfərli,

     Mənbə: Presstv.az – Azərbaycan xəbər portalı

presstvaz – Azərbaycanın etibarlı informasiya mənbəyi.