Qaraqoyunlu dövründə Azərbaycan dili Avropada…

Bavariyalı İohan Şiltberger xaçlı ordusunun gənc əsgəri kimi 1396-cı ildə Niqbolu döyüşündə Osmanlılara əsir düşür. Sultan 16 yaşlı gənci öldürmür və onu xidmətə alır. İldırım Bəyazidə uzun zaman xidmət edir. Ankara döyüşündən sonra isə Əmir Teymurun xidmətçisi olur.

Teymurun ölümündən sonra müxtəlif yerli hakimlərin, o cümlədən Azərbaycan ərazisində hökmranlıq edən Qaraqoyunlu rəhbərlərinin yanında qalır və burda xidmət edir.

Şiltberger 1427-ci ildə evinə qayıtdıqdan sonra xatirələri olan “Səyahət kitabı”nı (Reisebuch) yazır və təxminən 1473-cü ildə Auqsburqda çap etdirir.

Kitabda Azərbaycanın şəhərləri – Təbriz, Marağa və Qarabağın qışlaqları haqqında geniş məlumatlar var. O, Təbrizin böyük və zəngin bir şəhər olduğunu yazır.

Bu kitabda o, Azərbaycan türkcəsində “Atamız” duasını latın hərfləri ilə qeyd edib. Bu, dilimizin latın qrafikası ilə yazılmış ən qədim nümunələrindən biri sayılır. Şiltberger kitabında Azərbaycan türklərinin “səlamun-əleykum” deyərək salamlaşdıqların yazır. O, Azərbaycan ərazisindən bəhs edərkən insanların çox qonaqpərvər olduğunu və yadellilərə “chas (xoş) gəldiniz” dediklərini xüsusi qeyd edir.

Əlyazmada Azərbaycan dilindəki hissəni Şiltberger “Tatarca” (Thayterisch) başlığı altında təqdim edir.

Şəkildəki latın hərfləri ilə yazılmış hissə belədir:

“Atha wisum chy Chok-ta sen” (Atamız ki, göydəsən. Burada “gök” (göy) sözü “chok” kimi qeyd edilib).

“Algusch ludur senung Adung” (Alqışlıdır sənin adın. “Alqışlı” sözü müqəddəs, tərifəlayiq mənasında işlənib).

“Kelsun senung Hauluchung”

(Gəlsin sənin xanlığın. Şiltberger “xanlıq” (səltənət) sözünü “hauluchung” kimi eşidib yazıya alıb).

“Belsun senung archung aley Gierda uk achi

(Olsun sənin ərkin (iradən) necə ki yerdə… “Ərk” sözü burada iradə mənasındadır).

Wer wisum gundaluch Otmak chumusen wougun

(Ver bizə gündəlik çörəyimizi bu gün. “Otmak” (etmək/ekmək) sözü o dövrdə “çörək” mənasında bütün Azərbaycan ərazisində işlənirdi).

Şiltberger bu duanı 1405-1417-ci illər arasında, Azərbaycanda eşidib.

Kitabın lüğət və ya dialoq hissələrində daha gündəlik sözlərə də rast gəlinir: Su, bas, at, chas (qız-qıpçaq ləhcəsində).

Azərbaycanda türklərin dilində saylar necə deyilir, onu da kitabda qeyd edib: bir, ıcki, üts, tört, besch, alti, yedi, sekis, tokus, on.

Şiltberger bu sözləri yazarkən alman fonetikasından istifadə edirdi. Məsələn, bizdəki “ş” səsini ifadə etmək üçün alman dilindəki “sch” hərf birləşməsini işlədirdi.

Kitabın tam versiyasının PDF forması: https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11546025?fbclid=&page=,1